Rio de Janeiro (São Sebastião do Rio de Janeiro) of kortweg Rio is de hoofdstad van de gelijknamige staat in het zuidoosten van Brazilië. De stad ligt aan een wijde baai, de Baía de Guanabara en was tot 1960 hoofdstad van Brazilië. De stad is beroemd om zijn drukbezochte stranden, zoals Copacabana en Ipanema, het reusachtige standbeeld Christus de Verlosser, op de 710 meter hoge Corcovado. Ook is Rio bekend vanwege de vele sloppenwijken, genaamd favelas. Rio de Janeiro is de thuishaven van vier voetbalclubs die op het hoogste niveau uitkomen. Het Maracanã is één van de grootste voetbalstadions ter wereld. Het uitbundige gevierde Carnaval wordt jaarlijkse bezocht door duizenden toeristen.

Rio de Janeiro werd op 1 maart 1565 door de Portugees Estácio de Sá gesticht onder de naam Saõ Sebastião do Rio de Janeiro, met de bedoeling andere Europeanen, met name de Fransen, uit het gebied te verdrijven. Deze hadden namelijk pogingen ondernomen om dit gebied, waarop de Portugezen sinds het Verdrag van Tordesillas aanspraak maakten, in bezit te nemen. Zo had in 1555 een groep Fransen onder leiding van Nicolas Durand de Villegagnon op een eilandje in de baai de kolonie Antarctisch Frankrijk gesticht. Deze was echter korte tijd later bezweken, voornamelijk ten gevolge van de onderlinge twisten tussen calvinisten en katholieken.

In de loop van de tijd werd Rio een steeds belangrijker handelsstad voor de Portugezen, waardoor concurrenten als de Fransen en Nederlanders de stad meerdere keren aanvielen. De Braziliaanse kuststrook was in de loop van de 16e eeuw gekoloniseerd door Portugal en deze kolonies werden voor een deel overgenomen door de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De verschillende gouverneurs van de kolonie trachtten zoveel mogelijk immigranten naar het gebied te lokken, met gematigd succes. Uiteindelijk werden de Nederlanders in 1654 uit het gebied verjaagd door de Portugezen. Aan het eind van de 17de eeuw was Rio de derde belangrijkste nederzetting van Brazilië (na Salvador en Recife-Olinda). Dit hoofdzakelijk door de bloeiende teelt van suikerriet en de exploitatie van de mijnen in Minas Gerais.

In 1807 rukte Napoleons troepen op naar Lissabon. Twee dagen voor de invasie, vertrokken 40 schepen met als passagiers de portugese kroonprins Dom João VI en zijn volledige hofhouding van 15 000 personen. Toen de regent in aankwam in Rio werd dit door zijn onderdanen uitbundig gevierd, met wilde danspartijen in de straten. Don João hield onmiddellijk van de "Cidade Maravilhosa". Toen hij even later Koning van Portugal werd, riep hij Rio uit tot hoofdstad van het Verenigd Koninkrijk van Portugal, Brazilië en de Algarve.

Toen Brazilië in 1822 onafhankelijk werd van Portugal, werd Rio de Janeiro de hoofdstad van de nieuwe natie. In 1960 werd een nieuwe hoofdstad gebouwd, Brasilia. Het voormalige parlementsgebouw van Brazilië is nu het parlementsgebouw van de stad Rio de Janeiro.